دانشمندان: خواب، کلید شگفت‌انگیز پاکسازی خاطرات بد و تقویت یادآوری‌های مثبت است

خواب، این بخش جدایی‌ناپذیر زندگی، مدت‌هاست که به عنوان بستری برای استراحت و ترمیم جسم شناخته می‌شود. اما پژوهش‌های نوین، ابعاد پیچیده‌تری از کارکرد مغز در طول خواب را آشکار ساخته‌اند که می‌تواند مسیرهای جدیدی برای مدیریت و کاهش تأثیرات خاطرات بد و تجربه‌های آزاردهنده باز کند. یک کشف علمی تازه نشان می‌دهد که می‌توان مغز را در زمان خواب به گونه‌ای هدایت کرد که خاطرات مثبت را بر خاطرات منفی قدیمی ترجیح دهد و بدین ترتیب، یادآوری‌های ناخواسته را کاهش دهد.

راز خواب: چگونه مغز خاطرات بد را بازچینی می‌کند؟

مغز انسان در هنگام خواب، به ویژه در مرحله خواب غیر REM (حرکت سریع چشم)، فعالانه به بازچینی و تثبیت حافظه می‌پردازد. این فرآیند، فرصتی منحصربه‌فرد برای مداخله هدفمند در شبکه خاطرات فراهم می‌آورد. این پژوهش اخیر که در نشریه معتبر PNAS منتشر شده است، بر مفهوم «رقابت میان خاطرات» تمرکز دارد. این نظریه بیان می‌کند که اگر یک نشانه (مانند یک کلمه، بو یا مکان) به دو تجربه متضاد (مثبت و منفی) متصل باشد، مغز باید تصمیم بگیرد که کدام خاطره «غلبه» کند. معمولاً خاطره جدیدتر یا آن که بار احساسی قوی‌تری دارد، پیروز این رقابت خواهد بود. هدف اصلی این تحقیقات، نه حذف کامل خاطرات بد، بلکه تضعیف یادآوری آن‌ها و در عین حال، افزایش ورود ناخودآگاه خاطرات مثبت به ذهن در مواجهه با همان نشانه است.

تکنیک هدفمند: فعال‌سازی خاطرات در خواب غیر REM برای غلبه بر خاطرات بد

پژوهشگران برای بررسی چگونگی تأثیر خواب بر خاطرات بد، از یک رویکرد خلاقانه استفاده کردند. آن‌ها با پخش یادآوری‌های کوتاه (نشانه‌ها) در مرحله خواب غیر REM، مغز را به سمت فعال‌سازی خاطره مثبت سوق دادند. انتخاب کلمات بی‌معنی به عنوان نشانه، اطمینان می‌داد که هیچ ارتباط طبیعی قبلی با آن‌ها وجود ندارد و رقابت میان خاطرات به طور دقیق قابل پایش است. این روش به دانشمندان اجازه داد تا بررسی کنند که آیا تحریک در خواب به طور خاص خاطرات مثبت را تقویت می‌کند یا به طور کلی خاطرات منفی را تضعیف می‌سازد. فعالیت مغزی در این مرحله خواب با نوار مغزی (EEG) رصد شد تا واکنش‌های مغز به نشانه‌های پخش شده ثبت شود.

مراحل پژوهش: از ساخت خاطرات بد تا پیروزی یادآوری‌های مثبت

این مطالعه طی چند مرحله طراحی شد تا تأثیر تحریک هدفمند حافظه در خواب بر رقابت خاطرات به دقت ارزیابی شود:

مرحله اول: القای خاطرات منفی. در روز نخست، شرکت‌کنندگان کلمات بی‌معنی را آموختند که هر کدام به یک تصویر ناخوشایند و منفی مرتبط بودند. پس از آن، یک شب خواب طبیعی در خانه برای تثبیت این خاطرات صورت گرفت. این گام، پایه‌ای برای ایجاد خاطرات بد مصنوعی در آزمایش بود.

مرحله دوم: ایجاد رقابت با خاطرات مثبت. شب بعد، نیمی از همان کلمات بی‌معنی قبلی، این بار با تصاویر مثبت و دلپذیر (مانند حیوانات خانگی، نوزادان یا مناظر زیبا) جفت شدند. این مرحله، رقابتی را بین یک خاطره منفی قدیمی و یک خاطره مثبت جدید بر سر یک نشانه مشترک ایجاد کرد.

در شب دوم، هنگامی که شرکت‌کنندگان در مرحله خواب غیر REM قرار داشتند، پژوهشگران برخی از کلمات بی‌معنی را به آرامی برای آن‌ها پخش کردند. این کلمات به دو گروه تقسیم می‌شدند: گروهی که هم خاطره مثبت و هم منفی داشتند (دارای رقابت)، و گروهی که فقط خاطره منفی داشتند (بدون رقیب). این طراحی دقیق به دانشمندان کمک کرد تا مشخص کنند که آیا تحریک در خواب به طور انتخابی به خاطره مثبت کمک می‌کند یا تأثیر کلی بر خاطرات منفی دارد.

نتایج شگفت‌انگیز: پیروزی خاطرات مثبت بر خاطرات بد

نتایج این پژوهش بسیار امیدبخش بود:

کاهش یادآوری خاطرات منفی: صبح روز بعد، یادآوری خاطرات منفی برای آن دسته از کلماتی که همزمان خاطره مثبت داشتند و در طول خواب برای شرکت‌کنندگان پخش شده بودند، به طور قابل توجهی کاهش یافت. این در حالی بود که برای کلماتی که تنها خاطره منفی داشتند و در خواب تحریک شده بودند، هیچ تأثیری مشاهده نشد. این یافته نشان داد که فعال‌سازی حافظه در خواب، به طور خاص به تقویت رقیب مثبت کمک می‌کند، نه اینکه صرفاً محتوای منفی را از بین ببرد.

افزایش ورودهای ناخودآگاه مثبت: پژوهشگران همچنین "ورودهای ناخودآگاه" را اندازه‌گیری کردند؛ لحظاتی که هنگام تلاش برای به یاد آوردن یک تصویر منفی، تصویر مثبت مرتبط با آن ناخودآگاه به ذهن متبادر می‌شد. برای کلماتی که رقابت داشتند و در خواب تحریک شده بودند، خاطرات مثبت به دفعات بیشتری وارد ذهن شدند.

تغییر قضاوت احساسی: پس از خواب، شرکت‌کنندگان در مواجهه با نشانه‌ها، قضاوت‌های سریع‌تری به سمت احساسات مثبت از خود نشان دادند. این تغییر در واکنش سریع احساسی، به دلیل تأثیر مستقیم بر رفتار افراد در آینده، حائز اهمیت است.

شواهد عصبی: داده‌های EEG نشان داد که پاسخ‌های مغزی در دامنه "تتا" (Theta activity)، با تقویت خاطرات مثبت همبستگی دارد. هرچه پاسخ مغز به نشانه در خواب قوی‌تر بود، یادآوری تصویر مثبت نیز در بیداری قوی‌تر می‌شد. این به معنی آن است که مغز به طور فعال در حال بازپخش و تقویت خاطره مثبت بوده است.

محدودیت‌ها و چشم‌انداز آینده پژوهش پاکسازی خاطرات

این مطالعه پیشگامانه با وجود نتایج درخشان، دارای محدودیت‌هایی است که باید در پژوهش‌های آتی مورد توجه قرار گیرد. این تحقیق از خاطرات مصنوعی ایجاد شده در آزمایشگاه استفاده کرد و نه خاطرات شخصی و عمیق شرکت‌کنندگان، که می‌تواند در شدت و پیچیدگی با خاطرات واقعی متفاوت باشد. همچنین، اثرات بلندمدت این تغییرات حافظه بررسی نشد و مشخص نیست که آیا این تأثیرات ماه‌ها دوام خواهند داشت یا خیر. پژوهش تنها بر مرحله خواب غیر REM متمرکز بود و تأثیر خواب REM را بر این فرآیند مورد سنجش قرار نداد.

با این حال، این یافته‌ها چشم‌انداز جدیدی را برای توسعه درمان‌های بالقوه برای اختلالاتی مانند PTSD (اختلال استرس پس از سانحه)، فوبیاها و سایر شرایطی که در آن خاطرات آزاردهنده نقش مهمی ایفا می‌کنند، گشوده است. در آینده، با بررسی‌های بالینی دقیق‌تر، پیگیری‌های طولانی‌مدت و توجه به ملاحظات اخلاقی، این رویکرد می‌تواند به ابزاری قدرتمند برای کمک به افراد در مقابله با خاطرات بد و بهبود کیفیت زندگی آن‌ها تبدیل شود. نتیجه این است که خواب، فرصت نادری برای سازماندهی مجدد حافظه فراهم می‌کند و با تحریک دقیق نشانه‌ها، می‌توان این فرآیند را برای فعال‌سازی ارتباطات سالم‌تر در ذهن هدایت کرد و به نوعی به «پاکسازی خاطرات بد» کمک نمود.

مجله اینترنتی یوز

مطالب مرتبط

الهام محمودی

**بیوگرافی الهام محمودی**

**الهام محمودی**
متخصص فناوری اطلاعات و تحلیلگر فضای دیجیتال

الهام محمودی متخصص فناوری اطلاعات و تحلیلگر تحولات دیجیتال با بیش از ده سال سابقه فعالیت تخصصی در حوزه‌های فناوری، استارت‌آپ‌ها و اقتصاد دیجیتال است. تمرکز اصلی وی بر تحلیل روندهای نوین فناوری، بررسی اکوسیستم استارت‌آپی ایران و مطالعه تأثیر تحولات دیجیتال بر سبک زندگی و کسب‌وکارها است.

**تحصیلات**
وی دارای مدرک کارشناسی ارشد مهندسی فناوری اطلاعات از دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی و کارشناسی مهندسی نرم‌افزار از دانشگاه علم و صنعت ایران است. همچنین دوره‌های تخصصی تحلیل داده، مدیریت پروژه‌های فناورانه و کارآفرینی دیجیتال را در مراکز معتبر داخلی و بین‌المللی گذرانده است.

**سوابق حرفه‌ای**
محمودی فعالیت حرفه‌ای خود را از اوایل دهه نود در زمینه توسعه نرم‌افزار و مشاوره فناوری آغاز کرد. با توسعه فضای استارت‌آپی کشور، وی به تدریج فعالیت خود را به حوزه تحلیل اکوسیستم دیجیتال و روزنامه‌نگاری فناوری متمرکز کرد و به عنوان مشاور و تحلیلگر با چندین شتاب‌دهنده و مرکز نوآوری همکاری داشته است.

وی از سال ۱۴۰۱ به تیم تحریریه سایت اینترنتی یوز پیوسته و به عنوان تحلیلگر ارشد فناوری و فضای دیجیتال در این رسانه فعالیت می‌کند. در این مدت، تحلیل‌های وی در زمینه تحولات فناورانه، روندهای استارت‌آپی و تأثیرات اجتماعی فناوری‌های نوظهور، مورد توجه جامعه فناوری و عموم مخاطبان قرار گرفته است.

**تخصص‌ها و حوزه‌های کاری**
تخصص اصلی محمودی در تحلیل اکوسیستم فناوری ایران، بررسی روندهای جهانی فناوری و مطالعه تأثیرات اجتماعی تحولات دیجیتال است. وی همچنین در زمینه کارآفرینی دیجیتال، تحلیل بازارهای فناورانه و بررسی سیاست‌های توسعه فضای دیجیتال تجربه قابل توجهی دارد.

**روش‌شناسی تحلیلی**
رویکرد تحلیلی محمودی مبتنی بر ترکیب دانش فنی با تحلیل اجتماعی-اقتصادی تحولات فناورانه است. وی در تحلیل‌های خود بر استفاده از داده‌های میدانی، مصاحبه با فعالان حوزه و مطالعه تطبیقی تجربیات بین‌المللی تأکید دارد و همواره بر لزوم نگاه واقع‌بینانه به فرصت‌ها و چالش‌های فضای دیجیتال ایران پای می‌فشارد.

**عضویت در نهادهای تخصصی**
وی عضو انجمن انفورماتیک ایران و انجمن کسب‌وکارهای الکترونیکی است و در کارگروه‌های تخصصی مرتبط با توسعه اقتصاد دیجیتال و سیاست‌گذاری فناوری مشارکت فعال دارد.

**آخرین به‌روزرسانی: بهمن ۱۴۰۴**